Alles wat je wilt weten over hout in de grond-, weg- en waterbouw (gww)

Hout wordt al eeuwenlang toegepast in de grond-, weg- en waterbouw (gww). Het materiaal biedt unieke voordelen op het gebied van duurzaamheid, sterkte en milieuvriendelijkheid. Door de toenemende aandacht voor circulaire economie en CO₂-reductie wint hout weer terrein in infrastructurele projecten. Dit artikel gaat uitgebreid in op de redenen voor het gebruik van hout in de gww, de meest gebruikte houtsoorten, belangrijke spelers in de markt, concurrerende materialen en een vergelijking op milieugebied.

Waarom hout in de GWW toepassen?

Hout wordt in de gww-sector gebruikt vanwege zijn veelzijdigheid, milieuvriendelijke karakter en technische eigenschappen. Hieronder enkele belangrijke redenen:

Hernieuwbaar en duurzaam
Hout is een hernieuwbare grondstof, mits afkomstig uit duurzaam beheerde bossen. Certificeringen zoals FSC® en PEFC garanderen verantwoord bosbeheer, waarbij voor elke gekapte boom nieuwe bomen worden geplant.

Lange levensduur
Hardhoutsoorten zoals Azobé, Angelim vermelho en Bilinga hebben een natuurlijke weerstand tegen schimmels en insecten, waardoor ze tientallen jaren meegaan in buitentoepassingen.
CO₂-opslag
Tijdens de groei absorberen bomen CO₂ uit de atmosfeer en slaan deze op in hun houtweefsel. Dit maakt hout een uitstekende keuze voor klimaatvriendelijke bouwprojecten.
Sterkte en flexibiliteit
Hout heeft een uitstekende sterkte-gewichtsverhouding. Het is lichter dan beton en staal, maar heeft toch een hoge draagkracht. Dit maakt transport en verwerking gemakkelijker en efficiënter.

Esthetische waarde
Hout geeft infrastructuurprojecten een natuurlijke uitstraling en integreert goed in de omgeving. Dit is vooral belangrijk bij projecten in natuur- en recreatiegebieden.

Houten leidingbrug als vervanger van staal

Deze argumenten voor houtgebruik waren voor het Waterschap Vallei en Veluwe reden om voor hout te kiezen in plaats van voor verzinkt staal bij de renovatie van de rioolwaterzuivering in Terwolde. Hier is een houten leidingbrug gerealiseerd van 87 meter lang. Er zijn 16 houten spanten in verwerkt die dragers zijn van alle water- en beluchtingsleidingen. Eet project bestond uit 65 kuub hout voor de uitvoering, met name Azobé en een beetje Bilinga, voor de leuningen omdat dit minder splintert.

Een concrete materiaal-specifieke doelstelling voor het gebruik van hout stond niet in de opdracht. Arend Jan Overbeek, commercieel manager duurzaam bouwen bij ADS-Groep, vertelt dat men in de eerste calculaties ook uitging van een stalen brug. Verzinkt en dubbel gecoat vanwege de stoffen die vrijkomen bij het zuiveren van het water en die het staal kunnen aantasten. Vanwege de duurzaamheidsambities van het Waterschap vroegen ze het bouwteam om een uitvoering in hout te onderzoeken. ‘Dat hebben we vervolgens gedaan voor de A-portalen en de loopbrug. Toen we de Milieu Kosten Indicatie (MKI) gingen maken bij de start, werden de voordelen van hout snel duidelijk.’

Milieukosten per 6 meter brug

Staal € 8.361,-
Hout € 236,-
(Bron: rapport Ketenanalyse Verduurzaming leidingbrug voor Verdygo® waterzuiveringen, ADS/Witteveen&Bos)

‘Hout komt veel beter uit de bus dan staal. En dan hebben we de restwaarde van het hout nog niet eens meegerekend. Want de gehele leidingbrug is losmaakbaar en kan na 50 jaar (levensduur constructieve delen) een andere bestemming krijgen.

De doelstelling om in 2050 een circulaire economie te hebben zou een flinke stimulans voor het gebruik van hout in de GWW moeten zijn.

Wat kun je maken van hout in de GWW

Hout wordt in diverse GWW-projecten toegepast, waaronder:

Bruggen

Zowel voetgangers- als andere verkeersbruggen maken gebruik van hardhout vanwege de sterkte en duurzaamheid. Houtsoorten die hier voor worden gebruikt zijn Azobé, Angelim vermelho en Bilinga.

Damwanden

Houten damwanden worden ingezet voor waterkeringen, beschoeiingen en oevers.

Damwanden van hout worden al honderden jaren gebruikt om ons land te beschermen tegen het water. Door zijn specifieke eigenschappen is hout een zeer geschikt materiaal voor damwanden. Hout is licht, sterk, goed beschikbaar en heeft een lage milieubelasting. Het is een bio-based grondstof die CO2 opslaat, hernieuwbaar en recyclebaar is en uitstekend past binnen de circulaire economie. Er zijn tal van houtsoorten, afkomstig uit duurzaam beheerde bossen, geschikt als damwand. Voor een lange levensduur is het niet alleen van belang aandacht te besteden aan ontwerp, detaillering en onderhoud, maar zeker ook aan de constructieve eigenschappen.
De houtsoorten die voor damwanden in aanmerking komen, zoals Azobé, Angelim vermelho en Okan zijn zeer bestand tegen schimmelaantasting en behoren daardoor tot de hoogste duurzaamheidsklassen DC1 en DC2 volgens de classificatie van NEN-EN 3501) van 2016 (DC1 = zeer duurzaam, DC5 = niet duurzaam). De duurzaamheidsklassen gelden alleen voor kernhout. Spinthout wordt altijd als ‘niet duurzaam’ beschouwd. De duurzaamheid van het hout heeft uiteraard invloed op de levensduur van de damwand. In NEN 5461:1999 wordt aangegeven dat hout met de duurzaamheidsklasse 1 (DC1) een minimale levensduur van 25 jaar in zoetwater en grondcontact heeft.

Damwand hergebruiken

Recent verwerkte het waterschap Vallei en Veluwe een oude damwand tot een nieuwe damwand in Vorchten, een dorp in Gelderland zo’n 20 km onder de stad Zwolle. Het hout deed eerder dienst als waterkeuring in de Eem bij Eemnes. Volgens het Waterschap Vallei en Veluwe was dit hout nog van zulke goede kwaliteit dat weggooien echt zonde was. ‘Ons waterschap werkt zo veel mogelijk circulair. Hier waren alleen de bovenste delen van de planken versleten. Ze zijn ingekort en kunnen worden hergebruikt met als resultaat een sterke, duurzame damwand die nog jarenlang meegaat en bijdraagt aan een circulaire toekomst’, zo stelt het waterschap.

Remmingwerken en dukdalven

Deze constructies beschermen bruggen, sluizen en kades tegen aanvaringen. Een houtsoort die we hier vaak zien is Basralocus.
Remmingwerken worden aangelegd om schepen af te kunnen remmen als zij o.a. een sluis of brug naderen en deze dreigen aan te varen.
Om deze reden worden remmingwerken bijna altijd vervaardigd uit hout. Dit levert het minste schade op aan de stalen schepen en voorkomt het ontstaan van vonken. Omdat het scheepvaart verkeer in Nederland steeds zwaarder wordt dienen de remmingwerken ook steeds sterker te worden. Om die reden worden er tegenwoordig ook steeds vaker stalen constructies bekleed met hardhout om als remmingswerk te dienen.

Steigers en vlonders

Hout is populair in waterbouwkundige projecten vanwege de natuurlijke uitstraling en antislip-eigenschappen.

Welke houtsoorten worden veel gebruikt in de gww en waarom?

Niet alle houtsoorten zijn geschikt voor gebruik in de gww. Hieronder een overzicht van de meest gebruikte soorten:

Tropisch hardhout

Azobé
Extreem duurzaam (duurzaamheidsklasse 1) en bestand tegen zoet en zout water. Ideaal voor damwanden en remmingwerken.
Angelim Vermelho
Zeer sterk en hard, veel gebruikt voor beschoeiingen.
Bilinga
Lichtgewicht, maar toch duurzaam en waterbestendig. Vaak toegepast in bruggen en steigers.
Basralocus
Bestand tegen paalworm en wordt veel gebruikt voor onderwaterconstructies.

Europees en inlands hardhout

Eiken
Hoge sterkte en slijtvastheid, geschikt voor bruggen en geluidschermen.
Robinia hout
Zeer duurzaam en een goed alternatief voor tropisch hardhout.

Handboek hout in de gww

Het handboek Hout in de GWW (2022) beschrijft beschikbare houtsoorten en toepassingen voor de grond-, weg- en waterbouw. In 2022 heeft kennisplatform CROW een herziene versie van het Handboek Hout in de grond-, weg- en waterbouw gepubliceerd.

De afgelopen jaren zijn er wel belangrijke bruggen gebouwd van hout, zoals in Groningen, Sneek en Harderwijk. Ook zijn er houten lichtmasten en vangrails. Maar van een grote doorbraak is nog geen sprake. Daar kan verandering in komen. Want het CROW CUR-handboek Hout in de GWW is na achttien jaar volledig herzien en werpt een frisse blik op dit oeroude en vooral ook duurzame materiaal.

Deze gemoderniseerde versie bevat een groot aantal nieuwe details voor het op juiste wijze ontwerpen en detailleren van veel gebruikte toepassingen, werpt een nieuw licht op het modificeren van hout en houtproducten en vraagt vooral aandacht voor alle voordelen. Want hout slaat CO2 op, heeft veelal een gunstig milieuprofiel (MKI), is makkelijk herbruikbaar, oogt vriendelijk en natuurlijk, is licht en toch heel sterk en daarnaast goed te repareren en te bewerken.

Beheer, onderhoud en kosten

In het handboek ‘Hout in de GWW’ wordt ingegaan op de uitgebreide toepassingsmogelijkheden van hout in civiele constructies. Hout heeft unieke eigenschappen die helpen de GWW te verduurzamen en circulair en klimaatneutraal te maken en is een adequaat antwoord op de verwachte grondstof schaarste. In het handboek vind je informatie over toepassingsmogelijkheden, over (moderne) houtsoorten met hun eigenschappen en voorbeelden van duurzame toepassing van hout in constructies. Ook komen kostenaspecten en het beheer en onderhoud van houten constructies aan de orde.

Het handboek is als papieren publicatie te verkrijgen.

Berekenen hoeveel CO2 hout in de gww opslaat

Het Centrum Hout heeft een speciale rekenmodule om te kunnen berekenen hoeveel CO2 is opgeslagen in de houtproducten die worden toegepast in de gww. Deze producten kunnen uit één houtsoort bestaan, maar ook zijn samengesteld uit meerdere houtsoorten of producten. Ook is rekening gehouden met hout(vezels) in verschillende soorten plaatmateriaal.

Bereken C02 in houtproducten

Concurrerende materialen in de GWW-sector

Naast hout worden andere materialen toegepast in de GWW, zoals kunststof, beton en composiet. Hieronder een vergelijking:

Prolock damwanden
Prolock is een kunststof damwandsysteem dat wordt toegepast als alternatief voor houten damwanden. Het materiaal is rotvrij en onderhoudsarm, maar heeft een hogere milieu-impact bij productie.
Beton
Beton is een populair constructiemateriaal, maar heeft een hoge CO₂-uitstoot bij de productie. Het is minder flexibel dan hout en heeft een grotere ecologische voetafdruk.
Composiet
Composietmaterialen combineren houtvezels met kunststof en worden ingezet voor brugdekken en steigers. Ze zijn onderhoudsarm, maar moeilijker te recyclen dan massief hout.
Gerecycled kunststof
Kunststof beschoeiingen en remmingwerken worden steeds vaker toegepast vanwege hun lange levensduur. Echter, kunststof heeft een hogere milieu-impact bij productie en afvoer.

Milieu vergelijking: hout versus alternatieve materialen

Milieu-impact is een cruciale factor in de keuze van bouwmaterialen. Hout scoort op verschillende fronten beter dan concurrerende materialen:

CO₂-opslag en -uitstoot
Hout neemt tijdens de groei CO₂ op en blijft dit opslaan gedurende de levensduur van de constructie. Beton en kunststof hebben daarentegen een hoge CO₂-uitstoot tijdens de productie.

Hernieuwbaarheid
Hout is een hernieuwbare grondstof, terwijl beton en kunststof worden geproduceerd uit niet-hernieuwbare grondstoffen zoals kalksteen en aardolie.

Energieverbruik bij productie
De productie van houtproducten vergt aanzienlijk minder energie dan de productie van staal, beton of kunststof.

Einde levensduur en hergebruik
Houten constructies kunnen na gebruik worden hergebruikt of verwerkt tot nieuwe producten. Kunststof en composieten zijn moeilijker te recyclen en veroorzaken vaak afvalproblemen.

Hout uit de GWW hergebruiken

Hout dat dienst heeft gedaan in een gww-project kan vaak nog voor andere doelen worden hergebruikt. Zo noemden we eerder in dit artikel al damwanden die door een waterschap worden verwerkt tot (kortere) damwanden voor een ander project.

Boogaerdt Hout heeft een speciaal project lopen, Waterwood, waarbij hout uit de waterlinies ook wordt hergebruikt. Dit is voornamelijk uit loofhout afkomstig van oude sluisdeuren, meerpalen en damwanden. Waterwood hergebruikt hoogwaardig hout dat zorgvuldig is gewonnen uit de historische waterwerken van Nederland en omringende landen. Het hout biedt ongekende mogelijkheden, van gevelbekleding en robuuste picknickbanken tot viaductbekleding en relatiegeschenken. Meerpalen van basralocus worden in samenwerking met Waterwood en Houthandel Paulussen verwerkt tot gevelbekleding met brandklasse B.

Bekijk Waterwood

Conclusie

Hout blijft een onmisbaar materiaal in de GWW-sector vanwege zijn duurzaamheid, sterkte en milieuvriendelijke eigenschappen. Hoewel kunststof, composiet en beton concurrerende materialen zijn, blijft hout in veel toepassingen de meest ecologisch verantwoorde keuze. Met de groeiende aandacht voor circulaire economie en CO₂-reductie zal de vraag naar duurzaam hout in de GWW-sector naar verwachting alleen maar toenemen.

Tekst: Alles wat je wilt weten over hout in de gww